Човечкиот организам содржи приближно 3,5-4,5 г железо, од кои 2/3 се наоѓаат во крвта, а преостанатиот дел се складира во црниот дроб, слезинката, коскената с`рж и мускулите. Железото е составен дел на хемоглобинот во крвта и миоглобинот во мускулите. Железото во миоглобинот, наречен уште мускулен хемоглобин, има задача да го пренесува и чува кислородот во мускулните ткива.

Која е улогата на железото во организмот?

И покрај малата содржина на железо во организмот, поради неговото значење тоа се смета за уникален микроелемент. Железото во хемоглобинот учествува во пренос на кислородот од белите дробови до сите клетки, ткива и органи во човечкиот организам. А како што на сите нам ни е познато, без кислород човекот не може да преживее ниту неколку минути. Тоа е така затоа што клетките не можат да си ја вршат својата работа без енергија, а енергијата ја добиваат како резултат на протечување на сложени биохемиски реакции кадешто КИСЛОРОДОТ има главна улога. Значи, нема кислород, нема биохемиска реакција, нема енергија, клетките не можат да работат, организмот умира.

Да кажеме сега неколку збора и за хемоглобинот. Хемоглобинот се состои од два дела, едниот дел претставува голема протеинска молекула наречена хемо, а вториот – непротеински дел е наречен глобин во чија средина се наоѓа јон од железо. Познато е дека кислородот претставува оксидационо средство, но кога железото во хемоглобинот се врзува со кислородот, не се случува никаква оксидацијата. Всушност, јонот од железото ја „фаќа за рака“ молекулата на кислородот и ја „носи“ таму каде што е потребна и каде што се оставрува вистинската реакција на оксидацијата. Таму железото ја „отпушта“ молекулата на кислород, а го „прифаќа“ јаглероддиоксидот (добиен како резултат на оксидацијата) и го носи до белите дробови каде што го „отпушта“. Значи, кислородот се внесува во клетките со помош на хемото, а се изнесува со помош на глобинот. Недостаток на железо во организмот значи намалено количество на хемоглобин, намален дотур на кислород, а тоа значи АНЕМИЈА. Први што страдаат од недостаток на железо, односно кислород, се мозокот и бубрезите. Човекот на кој му недостасува железо е блед, апатичен, бавно реагира, а се заради тоа што неговиот мозок постојано чувствува недостаток од кислород.

Еритроцитите, а со нив и железото се обновуваат на секои 120 денови. Железото влијае на голем број ферменти кои учествуваат во метаболизмот, учествува во синтезата на ДНК мулекулите, потребно е за синтеза на хормоните на штитната жлезда.

Железото се внесува во организмот преку храната. Меѓутоа, апсорпцијата на железото зависи не само од тоа колку железо содржи продуктот, туку и од тоа колкав е степенот на усвојување на железото од тој продукт. Најпогоден извор на железо за организмот е месото од животни и птици, месни продукти, бубрег, црн дроб. Значително лошо се усвојува железото кое е присутно во растителните продукти. Комбинација на месо и зеленчук доведува до негово поголемо усвојување за околу 10-15 % . Усвојувањето на железото од продуктите е поефективно во присуство на аскорбинската киселина (витамин С), лимонската киселина, фруктозата.

Намалувањето на железото во организмот се случува при недостатокот на некои продукти кои ги внесуваме во организмот како храна, но и при обемните крварења. Ваквиот недостаток доведува до намалување на имунитетот, организмот е лесно подложен на инфекции, човекот чувствува постојана слабост, главоболки, пред очите како да летаат мушички, константен замор, срцебиење, намален апетит, кршливи нокти, сува уста, бледа кожа на лицето. Кај децата може да доведе до застој во растот и умствениот развиток.

Колку железо му е потребно на човекот (дневна доза)?

Дневната доза за мажи изнесува 10 мг, за жени – 18 мг, за бремени жени – 20 мг, за жени кои дојат – 25 мг. Потребите од железо се поголеми при напорна физичка работа, кај спортисти, работа во услови на намален кислород (на пр. алпинисти), при губиток на крв, болести на цревата. Меѓутоа, треба да се има предвид дека степенот на усвојување на железото од различни хранливи продукти е различно, а од некои продукти дури воопшто и не се усвојува.
Тука се поставува прашањето. Зошто железото од некои продукти добро се усвојува во организмот, а од некои не?

На хемичарите им е познато дека постои двовалентно и тривалентно железо. Од некои причини, двовалентното железо се усвојува во организмот, а тривалентното, не. Железото во месните продукти е двовалентно и тоа скоро потполно се усвојува, додека железото во продуктите од растително потекло, главно е тривалентно, па за да биде усвоено треба прво да премине во двовалентно, односно треба да, кажано со јазикот на хемијата, се редуцира до двовалентно. Во храната што ја внесуваме антиоксидантите, кои инаку се редуктори, го остваруваат токму тој процес, го редуцираат тровалентното железо до двоваленто. Значи, ако храната од растително потекло, а за која знаеме дека содржи железо, истовремено го содржи и вотаминот С, тогаш таквото железо ќе премине во крвта, а со тоа и ќе си ја изврши својата улога. Организмот добива 20 % железо од месото и месните продукти, а само 6 % од продукти од растително потекло. Ако сте вегетаријанец, ова е нешто што навистина треба да го имате предвид.

Каде е застапено железото?

Главен извор на железо се црниот дроб, јазикот, месото, рибата. Притоа, усвојувањето на железото од црниот дроб е најголемо, не затоа што го има во голема количина туку затоа што се наоѓа во таква форма која е лесна за усвојување од страна на организмот. Богати со железо се хељдата, овесот, пченицата, гризот, жолчката на јајацето. Во помали количини се среќава во зеленчукот како зелката, доматите, морковите, цвеклото, кромидор, лубеница, тиквата, компирот, грашакот и во некои овошја како јагоди, грозје, лимон, слива, сува кајсија, суво грозје, семки од тиква и сончоглед. 30 г `ркулци од пченица содржат 3 мг железо. Не треба да се заборави на црниот леб, а особено лебот направен од цели зрна пченица (интегрален леб), како и на триците. Усвојувањето на железото од лебот е само 5 %, а од месото, месните продуктите, рибата е околу 15-20 %.

Меѓутоа, усвојувањето на железото од продукти од растително потекло значително се зголемува ако се консумира истовремено со продукти од животинско потекло. Така на пример кромидот (бомба од витамини, особено витамин С) помага за подобро усвојување на железото. Во жолчката на јајцето има многу железо, но тоа е во таква форма што тешко се усвојува. Гравот, сојата исто така се богати со железо. Меѓутоа, процентот на усвојување на овие продукти може значително да се зголеми ако истовремено се конзумираат продукти богати со витамин С како на пример магдонос, копар, сок од лимон. Научниците сметаат дека оптималната доза на витамин С при која се зголемува усвојувањето на железото е 500 мг. Така на пример, 100 г магдонос содржи 5 мг железо, а 100 г копар – 7 мг, но и во магдоносот и во копарот се присутни околу 180 мг витамин С кој го олеснува усвојувањето на железото. Според тоа, анемијата може успешно да се лекува само со една китка магдонос на ден. Резултатот ќе се забележи само по две недели. Ако си анемичен, обиди се да си ја подобриш крвната слика само со магдонос, а ако кон тоа додадеш ситно иссецкан кромид, резултатот ќе биде поголем.
Железото е присутно и во копривата каде што се присутни и витамините А, С и К. Во листата подолу е дадена застапеноста на железото во 100 г од определени продукти. Податоците се според германски диетолози.

Говедско месо – 2,9 мг
Свинско месо – 2,3 мг
Телешки црн дроб – 12,0 мг
Бубрези – 7,9 мг
Говедски црн дроб – 7 мг
Зајачко месо – 15 мг
Кокошкино месо – 1,5 мг
Риба – 0,5-1 мг
Овесни снегулки – 4,5
Пченица – 3,3 мг
Ориз – 0,8 мг
Спанаќ – 3,0 мг
Грашок – 1,9 мг
Прокељ – 1,3 мг
Домат – 0,6 мг
Кромид, целер, зелена салата – 0,5 мг
Ендивија, цикорија – 25 мг
Зелка – 20 мг
Црвена зелка – 18 мг
Чоколадо – 20 мг
Грав – 12,4 мг
Слива – 3,9
Суво грозје – 3,3 мг
Суви урми – 2,1 мг
Малина – 0,9 мг
Грозје, праски – 0,8 мг
Банани – 0,6 мг
Јаболка, круши – 0,3 мг
Вишна, цитрон – 0,2 мг
Жолчка од јајце – 7,2 мг
Белка од јајце – 0,2 мг
Лешник – 25 мг
Пивски квасец – 18,2 мг
Копар – 12 мг
Суви круши – 5,4 мг
Соја – 12-13 мг
Печурки – 1 мг
Мед – 0,9 мг
Какао – 11,7 мг

Што помага, а што одмага при усвојувањето на железото во организмот?

Помагаат витамините С, В12, В6 и фолната киселина. Тие не само што помагаат при усвојување на железото, туку и ги прават продуктите лесно сварливи. Ако анемијата ја лечите со разни препарати препорачани од страна на лекар, тогаш задолжително треба да се ги внесувате и витамините С, В1, В2, В6, В12, РР. Сите овие ви помагаат за подобра апсорпција на железото. Идеален е соодносот на железо и витамин С во копарот, магдоносот и целерот. Освен витамите, во подобрување на усвојувањето на железото помагаат и некои микроелементи како бакарот, кобалтот, манганот.

Одмагаат маснотијата, фосфатите, оксалната киселина, но и танините во кафето и чајот. Токму затоа, ако страдате од анемија, не конзумирајте кафе за време и по јадење. До дефицит на железо доведува и присуството на калциум и шеќер. Пченицата и други житни култури го врзуваат железо и не му го оддаваат на организмот. Затоа, месо не треба да се јаде со леб или тестенини туку со компир, грашак, зелка и друг зеленчук.